Terug naar hoofdinhoud

40e jaargang nr.  2 (maart 2026)
thema: Klein maar fijn. De vitaliteit van kleine gemeenten

Nathan Noorland
Worstelend geloven
Genesis 32:23-33

In het populaire televisieprogramma Kamp van Koningsbrugge volgen vrouwen en mannen de loodzware opleiding tot commando. De deelnemers worden niet alleen fysiek, maar vooral ook geestelijk getest. In een toestand van extreme uitputting proberen de instructeurs ervaringen uit het verleden aan de oppervlakte te brengen die normaal gesproken verborgen blijven: angsten, onzekerheden en trauma’s.
Het programma doet denken aan een van de meest raadselachtige en theologisch geladen geschiedenissen uit het Oude Testament: de worsteling van Jakob bij de rivier de Jabbok. Ook daar breekt door een fysieke strijd een innerlijk conflict open.

Donkere nacht van de ziel
Jakobs worsteling vindt plaats in de nacht. Hij heeft zijn vrouwen, kinderen en bezit over de Jabbok – worstelrivier – gestuurd en blijft alleen achter. Deze eenzaamheid in de nacht doet denken aan de ‘donkere nacht van de ziel’ zoals die door mystici wordt beschreven: een levensfase waarin de mens zich verlaten voelt en geconfronteerd wordt met zijn innerlijke demonen.
In hedendaagse cultuur wordt dit motief herkenbaar verwoord, bijvoorbeeld in de songtekst van de band Imagine Dragons: ‘Look into my eyes, it’s where my demons hide. Don’t get too close, it’s dark inside, it’s where my demons hide. At the curtain’s call, it’s the last of all. When the lights fade out, all the sinners crawl. So they dug your grave, and the masquerade, will come calling out at the mess you’ve made.’
Ook Jakobs demonen zijn nauw verbonden met zijn verleden. De naam die hij bij zijn geboorte ontvangt, betekent ‘hielenlichter’: iemand die de ander voorbij wil streven. Jakob leeft zijn naam consequent uit. Zijn levensverhaal wordt gekenmerkt door rivaliteit en manipulatie. Na zijn vlucht voor Esau ontstaan al snel conflicten met zijn schoonvader Laban. Wanneer Jakob terugkeert naar het beloofde land, hoopt hij op verzoening met zijn broer, maar zekerheid heeft hij niet. De rivier de Jabbok fungeert als een liminale grens: tussen verleden en toekomst, schuld en verzoening, angst en belofte.

God als tegenstander
Op de grens wordt Jakob vastgegrepen – of grijpt hij zelf de ander vast? De tekst laat bewust in het midden wie het initiatief neemt. Deze ambiguïteit is theologisch betekenisvol. Jakob worstelt met een man en komt pas achteraf tot de conclusie dat hij met God zelf geworsteld heeft.
Het beeld is intrigerend. In de donkere nacht van de ziel verschijnt God, maar niet als trooster of coach. Hij manifesteert zich als tegenstander. Dit staat haaks op een al te therapeutisch godsbeeld, waarin God primair functioneert als bevestiging of geruststelling. De worsteling is lichamelijk en ruw. Geloven wordt hier niet voorgesteld als harmonie, maar als confrontatie: met God én met zichzelf. Al worstelend komt Jakobs innerlijke conflict aan de oppervlakte.
Wie Genesis 32 serieus neemt, kan het leven met God niet reduceren tot rust of zekerheid. Integendeel: juist in de worsteling wordt God gekend.

Paradox van de zegen
Het kantelpunt komt wanneer Jakob zegt: ‘Ik laat U niet gaan, tenzij U mij zegent.’ Opmerkelijk is dat de zegen hier voortkomt uit de strijd. Jakob ontvangt haar niet door intelligentie, vroomheid of berekening, maar door het volhardend vasthouden van zijn tegenstander.
Dit is paradoxaal: de almachtige en onoverwinnelijke God laat zich vasthouden en zelfs ‘overwinnen’ door een zwak en worstelend mens. Toch wordt juist deze worsteling Jakob tot zegen. Daarmee raakt deze geschiedenis aan de kern van het christelijke geloof. Ook op Golgotha laat de almachtige God zich overwinnen – uit genade, om de worstelende mens tot zegen te zijn.
Wie zich vastklampt aan het kruis, mag deze paradox van de zegen ervaren. Zegen is geen beloning voor een moreel geslaagd leven, maar een genadegave aan de zondaar die niet loslaat.

‘Wat is je naam?’
Midden in de worsteling stelt God een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: ‘Wat is je naam?’ Mensen dragen vele namen, etiketten en identiteiten, soms opgelegd door anderen, soms door henzelf aangenomen: faalhaas, autist, scheidingskind, vluchteling, slachtoffer, ADHD’er, homo, weduwe, verslaafde.
Een vergelijkbare vraag klinkt wanneer Jezus de bezeten man in de grafspelonken bij Gadara aanspreekt. Op de vraag naar zijn naam antwoordt de man: ‘Mijn naam is legioen.’ Een Romeins legioen bestond uit vijf- tot zesduizend soldaten. De man is drager geworden van een veelvoud aan stemmen en identiteiten.
Jakob antwoordt: ‘Mijn naam is Jakob’ – hielenlichter. Deze naam heeft hij ontvangen bij zijn geboorte en hij is ernaar gaan leven. In de ontmoeting met God ontdekt hij echter dat wie zijn oude naam eerlijk uitspreekt voor Gods aangezicht, een nieuwe ontvangt. Jakob krijgt de naam Israël: ‘strijder met God’. Ook hier is sprake van dubbelheid. Israël is degene die tegen God strijdt, maar ook degene die samen met God strijdt. God verschijnt als een tegenover, die onze innerlijke conflicten naar de oppervlakte brengt, maar tevens als bondgenoot, die met ons de strijd aangaat in een relationele dynamiek.

Gezegend én mank
De zegen van God gaat gepaard met verwonding. Jakob loopt mank sinds die nacht. De ontmoeting met God laat hem niet ongeschonden. Integendeel: zij tekent hem blijvend. Daarmee voorkomt de tekst een triomfalistische interpretatie van geloven. Wie God ontmoet, wordt niet automatisch ‘heel’ in de zin van onbeschadigd.
Dit vormt een correctie op succes- en maakbaarheidsdenken, evenals op het welvaartsevangelie. De zegen van God wist het verleden niet uit. Wonden blijven wonden; trauma’s verdwijnen niet zomaar. En toch verandert er iets fundamenteels. Jakob draagt zijn kwetsbaarheid voortaan onder een nieuwe naam. Hij is niet langer gedefinieerd door bedrog, maar door relatie. Niet meer strijder met zichzelf en anderen, maar strijder mét God.

Israël
In Genesis 32 klinkt voor het eerst de naam Israël. Het volk dat uit Jakob voortkomt, is door de eeuwen heen een worstelend volk geweest en gebleven: in Egypte, in de woestijn, tijdens de ballingschap, in eeuwen van vervolging, diaspora en geweld, in de Shoa en in de conflicten van vandaag. Israël ervaart zegen, maar loopt ook mank. Het is onopgeefbaar verbonden met God, en tegelijk diep getekend door de geschiedenis.

Hinkend geloven
Genesis 32 nodigt uit tot een worstelend, getekend en hinkend geloven. In de donkere nacht van de ziel verschijnt geen therapeutische, maar een strijdende God. In de worsteling brengt Hij onze innerlijke conflicten aan het licht. Hij roept ons bij onze oude én nieuwe naam. Wie Hem vasthoudt, ontvangt de zegen. En ook al blijven wij misschien mank, wij leven in de belofte dat – net als bij Jakob – na de nacht ‘de zon zal opgaan over ons leven’ (vers 32).

A.S.N. Noorland is predikant van de hervormde gemeenten te Goudriaan en Ottoland. Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

  • Raadplegingen: 23