39e jaargang nr.  4 (juli 2025)
thema: Zomernummer

Piet de Jong
Kroniek
Moed als geloofshouding

Het valt me op dat de laatste tijd vaak het woord moed in de mond wordt genomen. Het is de omschrijving van een geloofshouding waaraan het lange tijd kennelijk ontbrak. Dr. Kees van Ekris werd op 10 april door de synode van de Protestantse Kerk benoemd tot nieuwe scriba van deze kerk. Hij was er zichtbaar blij mee – en ik denk heel de Protestantse Kerk – en hij had zich ook goed voorbereid op een bevlogen toespraak. Als titel stond boven aan op zijn blaadje: Moed.
Daarover ging het ook uitvoerig. ‘Men moet ook de moed hebben de naam van God uit te spreken’, schreef Etty Hillesum. Toen Van Ekris deze woorden onlangs las, zei hij, was het woord moed meteen ‘in hem beginnen te stromen.’
In Washington is dr. Mariann Budde vanuit de Episcopaalse Kerk bisschop bij de National Cathedral. Zij schreef een boek met de titel Durf moedig te zijn op beslissende momenten. Dit naar aanleiding van de kerkdienst in de National Cathedral daags na de inauguratie van Trump. Met Trump en zijn familie op de voorste rij sprak ze hem in haar preek persoonlijk aan. Ze zei onder andere: ‘Meneer de president, ik vraag u in Gods naam om barmhartig te zijn voor mensen die nu bang zijn. Homo’s, lesbiennes, transgenders, sommigen vrezen voor hun leven.’ Trump reageerde woedend, maar haar woorden gingen heel de wereld over als buitengewoon moedig.
Eind april werden in Hannover de tweejaarlijkse Duitse Kirchentage gehouden, met ongeveer 150.000 deelnemers uit de breedte van de Evangelische Kirche in Deutschland. Thema dit keer: ‘Mutig, stark, beherzt’, naar aanleiding van Paulus’ woorden in 1 Korintiërs 16:13-14. In de bijbelstudies hoorde ik heel vaak het woord moed. Ook in de vele discussieprogramma’s over uiteenlopende onderwerpen in kerk en politiek.
In Rome koos het conclaaf kardinaal dr. Robert Francis Prevost (1955) tot nieuwe paus: Leo XIV. Ook hij had zijn toespraak goed voorbereid. Vele malen vielen de woorden vrede, eenheid, dialoog. Het woord moed hoorde ik net niet. Maar via kunstmatige intelligentie werd gemeld: ‘Paus Leo XIV noemt moed als een belangrijke eigenschap, die we vinden in het gebed en die we nodig hebben om te handelen,’ en ook nog: ‘Paus Leo XIII (1878-1903) zette zich moedig in voor de rechten van arbeiders.’ Moed zal hij zeker nodig hebben. Heel de wereld keek mee, maar altijd is er de verleiding van macht. Hij lijkt me een vroom mens en een goed bestuurder. Dat kerkrecht zijn ding is stelde me minder gerust. Via kerkrecht kwam nog weinig eenheid tot stand. Zo zijn protestanten bij de Rooms-Katholieke Kerk vaak hartelijk uitgenodigd, maar niet aan tafel. En is hij bestand tegen de druk van de MAGA-beweging?
Op het moment beleven we in ons land een scheuring in de Christelijke Gereformeerde Kerken. Voor de traditionele flank was het de laatste bijeenkomst en men koerst af op een hergroepering. Een blauwdruk zal men al wel klaar hebben liggen, een datum voor een convent ook. Dan mag je bij de deur tekenen dat je van de synodegetrouwe soort bent. Zo gaat het altijd. In 2003 zat ik er in de Protestantse Kerk met mijn neus bovenop. Terwijl men nog samen avondmaal vierde, was de hersteld hervormde blauwdruk al rondgegaan. Wat blijft de achterblijvers te doen? Jezus zegt: ‘Heb goede moed, Ik ben het; wees niet bevreesd’ (Mark. 6:50).

Moed als gave van God
Moed grijpen veronderstelt een zekere dapperheid. Zo functioneert moed ook in talloze preken. Als bemoediging. Maar dat soort bemoediging kun je ook wantrouwen. Je voelt je op jezelf teruggeworpen. En van al die bemoedigende dapperheid heb je zelf weinig of niets.
Moed als iets gewoon menselijks moet je echter niet verwarren met moed als geloofshouding en gave van God. Indertijd herinner ik me dat de helaas vroeg overleden dr. Gerrit de Kruijf (1952-2013) zijn inauguratie als hoogleraar in Brussel wijdde aan moed als theologische deugd. Ik was er niet bij, maar heb het boekje wel bewaard. Misschien omdat ik het toen erg uitdagend vond en ik het gevoel had dat moed wel erg veel van ons – ‘arme zondaars, bedelaars onrein’ – verwacht. Daar was ik nog lang niet aan toe.
Maar dat was ook niet zijn onderzoeksvraag. Niet Jezus als heilssoldaat. Moed als menselijke deugd veronderstelt altijd dat je recht gaat staan, je sterk maakt. In het Griekse woord voor moed zit letterlijk iets van manhaftigheid. Je bent een vent, grijpt moed. Zo ook bijvoorbeeld in Jozua 1, een geliefde tekst om een beginnend dominee, meestal man, mee te bevestigen: ‘Wees sterk en moedig!’ (NBG ’51; NBV21: ‘Wees vastberaden en standvastig’. De Vrouwenbijbel (Jongbloed 2016) is het erg manlijke hier vast ontgaan.
Maar moed als theologische deugd moet, zoals alle deugden, af te leiden zijn van een eigenschap van God. Als het om God gaat, valt bij moed al gauw het woord ootmoed. De moed om klein te durven zijn, mens te zijn, iets van jezelf af te leggen. Zoals God zijn glorie aflegde en Jezus ‘de gestalte van een dienaar’ aannam. Hém hoor je regelmatig zeggen ‘Heb moed’, in situaties van verdrukking. Bij deze moed is dreiging altijd dichtbij. Van Hemzelf lees je niet dat Hij moed grijpt. Van God ook niet. Paulus gebruikt wel het woord ‘weest manlijk’ (1 Kor. 16:13, HSV), maar tijdens zijn schipbreuk (Hand. 27) gebruikt hij twee keer het woord ‘Heb goede moed’ (euthumeo), refererend aan geloof en niet aan eigen kracht. Die moed wensen we de christelijke gereformeerde achterblijvers hartelijk toe.

Bisschop Mariann Budde
Van bisschop Budde ben ik op dit punt wel gerust. De rust, bescheidenheid en beslistheid waarmee zij haar punt maakte, is heel indrukwekkend. Een echte bisschop. In Hannover was zij te gast en hield ze een bijbelstudie over Matteüs 28. Ondanks een groot applaus bij de begroeting bleef ze gewoon dicht bij de tekst en ver weg van alle populistische bijval. Dat Trump zich woest ergerde laat zich verstaan. Hij is in alle opzichten anders. Dat wisten we natuurlijk allang. Toch heeft hij in de eerste honderd dagen verrast en verbijsterd. Hij is een president die alle macht naar zich toetrekt en alle tegenmacht die in een democratisch land aanwezig is om zeep helpt: wetenschap, journalistiek, rechters en advocaten. Hij vernedert mensen, verbeidt alle diversiteitsprogramma’s en ontslaat transmensen in het leger. Vergelijkingen met de opkomst van fascisten als Mussolini en, in de jaren dertig, Hitler dringen zich vrijwel elke dag op. Denk ook aan zijn dreigende imperialistische opmerkingen naar Canada en Groenland. Ik had nooit kunnen denken dat in Amerika het fascisme – want dat is het – zo makkelijk een kans zou krijgen.
In zo’n sfeer is er hoge moed nodig om te spreken zoals bisschop Budde deed. Zij hoort bij de Episcopaalse Kerk, door vele orthodoxe en evangelische christenen gewantrouwd. Van de laatsten ontvangt Trump nog steeds veel steun en lofprijzing. Graag laat hij zich biddend zegenen in zijn Oval Office. Maar het is allemaal fake. Bij zijn inauguratie stond men in de rij om hem te zegenen. Onder hen Franklin Graham, zoon van Billy Graham. In zijn gebed sprak hij alleen maar dank en lof, terwijl iedereen weet dat Trump een leugenaar is, een racist, seksist, veroordeeld crimineel. Maar geen enkele ootmoedig stemmende opmerking. ‘Vader, toen Donald Trumps vijanden dachten dat hij ten onder was gegaan, hebt U en U alleen zijn leven gered en hem met kracht en macht opgetild door Uw machtige hand.’ Ook een gebed voor vicepresident J.D. Vance: ‘Moge hij een kracht zijn voor president Trump om naast hem te staan, om zijn armen omhoog te houden zoals Aäron de armen van Mozes omhoog hield te midden van de strijd.’ Graham doet in deze rol niet onder voor de pseudoprofeten met wie Jeremia het indertijd zo te stellen had. Zoals de groep van Chananja, die de koning en zijn aanhang slechts heil profeteerde.

Mutig, stark, beherzt
In Duitsland is het spannend geworden met de nieuwe regering en de inzet voor bewapening. Het motto ‘Mutig, stark, beherzt’ ging tijdens de Kirchentage alle kanten op. In een bijbelstudie over Jezus en de Kanaänitische vrouw legde niemand minder dan Angela Merkel uitvoerig uit dat het van moed getuigt als je het aandurft iemand die boven je staat rustig tegen te spreken, als je in je hart weet dat iets niet klopt. Op dit punt liet zelfs Jezus zich aanspreken, niet in het minst door de manier waarop de vrouw hem tegensprak – over de hondjes onder de tafel. Moedig, ‘het hart in de hand nemend’, zoals men dat daar wel zegt. Niet vast aan regels en wetten. Merkel legde nog eens uit dat ze in 2015 met zoveel vluchtelingen aan de zuidgrens geroepen had: ‘Wir schaffen das!’, maar nooit: ‘Ich schaffe das!’ Ze was ervan overtuigd dat er ontzettend veel mensen in hun hart aanvoelen dat ze moeten helpen en dat ook willen. ‘Daarop deed ik een beroep, al verklaarde iedereen mij voor gek.’

Scriba dr. Kees van Ekris
Mooi dat het woord moed in de nieuwe scriba meteen begon te stromen. Moed om in kerk en samenleving elkaar te zoeken. Moed om verdriet aan te gaan. Moed tot vrijmoedigheid en lofzang. Moed tot verzet. Moed tot… Hij kondigde meteen tien tafels aan waaraan tien belangrijke thema’s van deze tijd besproken gaan worden. Wat voor kerk staat hem voor ogen voor de komende twintig jaar? Meer belijdend, echt profetisch, robuuster dan de afgelopen 25 jaar? Solidair met de vluchtelingen? Waarschuwend voor vertrouwen op wapens? Tegen gewenning aan extreemrechts denken, en tegen geklaag over asielzoekers, terwijl iedereen weet dat het er helemaal niet zo veel zijn?
De Protestantse Kerk timmerde de laatste decennia zelden hoorbaar aan de weg. Alsof men zich voor een profetische stem geneerde. Op het moment mogen er allerlei positieve signalen zijn: de EO-Jongerendag trok 15.000 bezoekers; Opwekking 65.000, waaronder veel jonge mensen; de Charismatische Werkgemeenschap 1.450; Strandheem 20.000; Taizé zit ook vol, hoor ik van een kleinzoon. Maar ik denk niet dat de scriba hier iets mee kan. De uitdaging lijkt voor hem meer buiten te liggen. Hij is onder de indruk als door en door geseculariseerde mensen ‘de moed ontvangen om de naam van God hardop uit te spreken.’
We wensen hem veel moed en geloof als scriba van de Protestantse Kerk. Dank aan dr. René de Reuver voor zijn essay Toekom(s)t. Kerkzijn voor en na 2025 en voor de jaren dat hij als scriba de Protestantse Kerk heeft willen dienen. En daarmee sluit ik deze kroniek.

‘God, op wie wij wachten,
geef ons moed en krachten
nu en voor altijd.’
(Psalm 33:8, berijming 1967)

P.L. de Jong is emeritus predikant in de Protestantse Kerk in Nederland.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.