39e jaargang nr.  4 (juli 2025)
thema: Zomernummer

Helmert-Jan van Maanen
Laatst geboekt
Oude en nieuwe schatten

Er is beweging rond de preek. Aan de ene kant hoor ik geluiden die deze gereformeerde focus willen bijsturen door de brede stroom van liturgie en wereldkerk. Aan de andere kant hoor ik geluiden over de ongelofelijke kracht van het juiste woord op de juiste tijd en het belang van de preek in geloof en kerk en missie.
Het eerste hoor ik terug in het boek Dichter bij God van Arjan Plaisier en Ineke Cornet (2022). Het tweede in Dialoog, dans en duel van Kees van Ekris (ook uit 2022). Beide bewegingen herken ik. Maar los van deze twee bewegingen merk ik ook een andere vraag bij mijzelf: wat is eigenlijk een goed opgebouwd verhaal? Of het nu die ene levensveranderende toespraak is of de gestage wekelijkse kost: hoe schrijf ik een goede en heldere preek die raakt? Daarom heb ik de afgelopen tijd wat rondgeneusd in de bredere traditie van public speaking. Natuurlijk heeft de preek een eigen karakter naar inhoud en doel, maar naar de vorm is het een toespraak en door de eeuwen heen is er dankbaar gebruik gemaakt van de retorica. Ik bladerde eens terug in de klassiekers van Dale Carnegie en keek naar de hedendaagse TED-talk.

Dale Carnegie
Waarom Dale Carnegie? Hij is een founding father van het spreken. Deze Amerikaan gaf in 1912 bij de YMCA New York zijn eerste cursus en zijn boeken worden nog altijd in goede aantallen verkocht. Carnegie zorgde ervoor dat spreken in het openbaar niet langer alleen een kunstvorm van de elite was, maar dat het toegankelijk werd voor de gewone man, aldus zijn vrouw Dorothy in de inleiding van The Quick and Easy Way to Effective Speaking. Iets van die tegenstelling is overigens nog wel bewaard gebleven, want het boek koop je voor een paar euro, terwijl je voor de driedaagse cursus 2.500 dollar mag afrekenen.
Wat is die wijsheid van Carnegie? In veertien hoofdstukken, verspreid over vijf thema’s, geeft hij zijn gedachten en adviezen weer, uiteraard in een prettig leesbare stijl, gelardeerd met anekdotes van grote staatsmannen. Het gaat over de fundamenten (1), de driehoek van toespraak, spreker en publiek (2), een overzicht van vier typen toespraken (3), de kunst van communicatie (4) en effectief spreken (5). Het zijn geen verrassende thema’s, maar de invalshoek van Carnegie is dat des te meer. Het boek gaat namelijk voornamelijk over de persoon en motivatie van de spreker. Natuurlijk is er wel een overzicht van zes manieren om een toespraak te beginnen (en twee die je moet vermijden), maar het belangrijkste is de spreker zelf. Elke goede toespraak heeft drie dingen: dat je ergens verstand van hebt (‘earning the right to talk’), een innerlijk vuur bij het thema (‘excited’) en het verlangen om het te delen met anderen (‘eager to share’). Die nadruk op het persoonlijke merk je ook duidelijk in het advies om nooit iemand te kopiëren, maar altijd je eigen, unieke stijl te vinden (p. 198). En daarbij geldt: uitschrijven is een doodzonde. Als je ideeën maar helder zijn, gaat spreken net zo natuurlijk als ademhalen (p. 32).
Een boek uit het begin van de carrière van Dale Carnegie is How to develop Self-Confidence and Influence People by Public Speaking. Daar komen allerlei adviezen over toespraken samen in twaalf hoofdstukken. Ook hier is de aandacht voor structuur en regels beperkt. Kenmerkend is de instemming met het schema van Russell Conwell, bekend predikant en orator, die veel van zijn toespraken opbouwde in drie eenvoudige stappen: de feiten, de argumentatie vanuit de feiten, en een oproep tot actie (p. 61). That’s it. En ook hier het dringende advies om zonder papier te spreken, dit keer ondersteund door de Romein Horatius: ‘Zoek niet naar woorden, maar naar feiten en gedachten / en zonder te zoeken komen de woorden toestromen’ (p. 69, helaas zonder tekstverwijzing naar Horatius zelf).
Als het gebruik van aantekeningen een doodzonde is, moet er natuurlijk een andere manier zijn om de toespraak te onthouden. Het langste hoofdstuk van dit boek (hoofdstuk 4) gaat dan ook over de kunst van het memoriseren. Carnegie schrijft over een vaardigheid waar Cicero ook al over schreef in Rhetorica ad Herennium: visuele memorisatie. Het is de kunst om de punten van de toespraak te associëren met een beeld en die beelden vervolgens aan elkaar te verbinden. Verder zijn er hoofdstukken over een goede voordracht (maar ook hier als belangrijkste punt dat mensen merken: ‘his heart was in his work’) en een goede inrichting van de zaal (denk aan mensen dicht bij elkaar, voldoende licht en zuurstof). Daarna volgen nog hoofdstukken over het begin en slot van de toespraak, helderheid van spreken en de manier van spreken.
Het eerste dat mij opviel is de grote aandacht voor de persoonlijke betrokkenheid van de spreker. Ik denk dat na vele jaren studie en soms jarenlange ervaring elke predikant wel een ‘right to talk’ heeft. Maar welke rol krijgen ‘excitement’ en ‘eager to share’ in de voorbereiding? In mijn theologische opleiding stond dat minder op de voorgrond. En tegelijkertijd is de werkelijkheid ervan voor velen herkenbaar: zoals een betrokken en goede docent op school, zo’n dominee willen we in de kerk.
Het andere dat mij opviel bij Carnegie is de enorme afkeer van een voordracht van papier. In mijn lesboeken over homilitiek kwam dat niet of nauwelijks ter sprake. In Als een leerling leren preken (Henk van der Meulen, 2008) is het afwezig en in The witness of preaching (Thomas Long, tweede editie, 2005) is een uitgeschreven preek, een hand-out met losse punten of een voordracht uit het hoofd een kwestie van persoonlijke voorkeur (p. 228). Carnegie zou zeggen: preek vanuit je hoofd en vanuit je passie.

TED
Een kleine eeuw later is daar de TED-talk. TED is een meerdaagse conferentie waar mensen hun ideeën delen. De toespraken zijn vrij beschikbaar en worden veel bekeken. De teller van ‘The power of vulnerability’ van Brené Brown staat op 68 miljoen en ‘Why I chose a gun’ van Peter van Uhm op 3,9 miljoen. Chris Anderson is de curator van al die toespraken en hij legt zijn vier basisprincipes uit in de video ‘TED’s secret to great public speaking’.
Het geheim van een goede TED-talk ligt volgens hem niet in bepaalde retorische vormen, want dat zorgt alleen maar voor een clichématige en emotioneel manipulatieve indruk. Alle goede toespraken hebben volgens hem één ding gemeen: het is het geschenk van een idee dat de wereld van de luisteraar verandert en verruimt (1:13). Want één idee kan iemands wereldbeeld blijvend veranderen en keuzes beïnvloeden (4:40). En om in een toespraak dat ene idee over te brengen, noemt Anderson vier stappen. De eerste stap is een duidelijke focus op dat ene idee, dat helder en invoelbaar naar voren komt. Het moet duidelijk zijn waar het over gaat en waarom het belangrijk is. De tweede stap is openheid creëren. Je moet de nieuwsgierigheid van mensen triggeren door explorerende vragen (en mensen zijn nieuwsgierig, getuige de kracht van clickbait). De derde stap is dan het doorgeven van het idee, in woorden en beelden die de mensen herkennen en begrijpen. Metaforen kunnen hierin heel behulpzaam zijn. En de vierde en laatste stap is eigenlijk een vraag die aan alles voorafgaat: is het idee wel de moeite waard om te delen met anderen? Wat is het belang ervan?
Het zijn vier heldere stappen. Als dit een richtsnoer is voor toespraken waar miljoenen mensen naar kijken, dan kan het geen kwaad om ook een (lees: mijn) preek erlangs te leggen. Is het duidelijk waar het over gaat en voelen we het belang ervan? Lukt het om te communiceren waarom het van belang is voor de hoorder? Kunnen we het uitleggen in begrijpelijke taal? En is het thema überhaupt wel de moeite waard?
Iets uitgebreider dan een video van vijf minuten is het boek ‘Talk like TED’ van Carmine Gallo. Hij analyseert deze speeches, maar is getuige alle disclaimers op het boek geen onderdeel van de TED-organisatie zelf. Uiteraard is er veel overlap met Andersen. Je merkt ook de traditie van Carnegie. Er is de aanbeveling om je eigen weg te vinden en de aandacht voor emotie als de dragende kracht. Iedere goede toespraak begint volgens hem bij de innerlijke drive van de spreker. Duidelijk voorbeeld is dr. Jill, een neurowetenschapper die het geweldig vond om zelf een beroerte mee te maken.
Een aantal dingen vult hij aan. Zo biedt Gallo een duidelijke structuur voor een goede toespraak: één, negen, achttien. Elke goede toespraak heeft een korte, duidelijke titel (één) en bestaat uit drie punten met elke drie onderdelen (drie keer drie) en duurt niet langer dan achttien minuten. Dat is een zeer helder en overzichtelijk frame. Ook op het punt van emotie voeg hij iets toe en dat is het grote belang van verhalen. Het zijn verhalen die mensen raken en blijven hangen. Gebruik dus veel verhalen in je toespraken! En in de presentatie wijst hij op een evenwicht tussen ernst en humor. Een toespraak heeft krachtige en duidelijke zinnen nodig, maar ook een lach en ontspanning. Vergelijk bijvoorbeeld ‘We gaan de wolharige mammoet terugbrengen’ in een presentatie over biotech (p. 153) met ‘Een Amerikaan die de American dream wil leven, kan het beste verhuizen naar Denemarken’ (p. 169).

Praktijk
Het zijn stuk voor stuk prachtige adviezen, maar waar begin je? En zijn het wel adviezen voor een preek? Zeker bij TED kun je die vraag stellen: je levenswerk in achttien minuten is anders dan achttien preken per kwartaal. Voor mij springen deze drie dingen eruit: presentatie los van papier, duidelijke focus op één punt en de kracht van verhalen. En dat dat het verschil maakt, merkte ik onlangs op een zondagavond, toen ik vrij was en aanschoof in de hervormde kerkbanken van Lopik. De voorganger sprak vrij, vertelde verhalen uit de vervolgde kerk en had een heldere zin die telkens terugkwam: ‘hoofd in de wolken en voeten op aarde’. Was het profetisch? Was het een eenheid met de liturgie? Dat weet ik eigenlijk niet goed, maar het was een prachtige preek.

Dale Carnegie, How to develop Self-Confidence and Influence People by Public Speaking (1957) (update van Public Speaking: a Practical Course for Business Man (1926));
Dale Carnegie, The Quick and Easy Way to Effective Speaking (1962);
Chris Anderson, ‘TED's secret to great public speaking’ (2016), via YouTube;
Carmine Gallo, Talk like Ted (2022).

H.J. van Maanen is predikant van protestantse gemeente ‘Brugkerk’ te Lopik.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.